Het Afrikaans is de enige echte dochtertaal van het Nederlands en wordt gesproken in Zuid-Afrika en Namibië. Ook zijn er immigranten te vinden in Canada, de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-Zeeland en het Verenigd Koninkrijk met name in Londen. Het Afrikaans is één van de elf officiële talen van Zuid-Afrika. Hoewel het de grootste taal is van Namibië, is het Engels daar toch de enige officiële taal. Dit is gedaan om te voorkomen dat Duitstaligen zich achtergesteld zouden voelen als het Afrikaans als officiële taal zou worden ingesteld en andersom. Afrikaans is wel een erkende streektaal in Namibië.
De taal wordt doorgaans geschreven in het Latijnse alfabet, maar door sommige groepen ook wel in het Arabische alfabet. Dan wordt het Getoelies genoemd.
Het Afrikaans heeft precies dezelfde classificatie als het Nederlands. Het Afrikaans staat wellicht nog dichter bij het Standaardnederlands dan de in West-Vlaanderen, Friesland en Limburg gesproken streektalen. Afrikaans wordt echter door sommige taalkundigen beschouwd als een creoolse taal of een halfcreoolse. Anderen zien het niet eens als een aparte taal, maar als een Nederlands dialect.
Geschiedenis
Het Afrikaans heeft zich ontwikkeld uit het 17de-eeuwse Nederlands, met invloeden van enkele andere talen. Er zijn vooral veel Hollandse kenmerken en klanken te vinden, hoewel er ook (West-)Vlaamse invloeden inzitten.
Het Afrikaans werd door de Unie van Zuid-Afrika in 1925 erkend. In 1961 werd het Nederlands uit de grondwet geschrapt (Nederlands en Afrikaans werden beschouwd als synoniemen). Het Nederlands kwam aan in het Afrikaanse continent toen Jan van Riebeeck in 1652 een kolonie stichtte. Dan begint ook de geschreven geschiedenis van Zuid-Afrika. De Kaapkolonie groeide snel en vooral Nederlanders (en Vlamingen, maar ook veel Duitsers en Fransen) kwamen in opdracht van de VOC in de kolonie wonen. Zij waren echter verplicht Nederlands te spreken; ook hun namen werden vaak vernederlandst.
De bevolkingsgroep die zo ontstond noemde zichzelf na verloop van tijd Afrikaners of Boeren. Het Nederlands dat ze spraken veranderde wel en werd ook beïnvloed door andere talen, zoals het Maleis, door de Maleiers die ook door de Nederlanders naar Zuid-Afrika zijn gebracht. Vanaf 1740 begon de spreektaal een eigen leven te leiden. Maar de schrijftaal was nog gebaseerd op het Europese Nederlands en dit zou zo blijven tot 1925. Er was ondertussen dus een eigen vorm van Nederlands ontstaan, het Kaaps-Nederlands.
Toen de Kaapkolonie in Britse handen overging, werd het Engels de officiële taal. De Boeren trokken steeds verder het binnenland in. Hier stichtten zij drie staten (de Oranje Vrijstaat, de Transvaal en de Republiek Natalia) waar Nederlands de officiële taal werd. Er ontstonden twee hevige oorlogen tegen de Britse kolonisten die de Boeren uiteindelijk zouden verliezen. De Boeren waren voor het behoud van hun taal en de tradities. In 1852 werd het Nederlands de officiële taal van de Zuid-Afrikaansche Republiek, het huidige Transvaal. Na 1902 tot 1960 waren het Nederlands en het Engels samen de officiële talen van Zuid-Afrika. Tegenwoordig heet de taal Afrikaans en heeft ze een eigen spelling en grammatica.
Het Genootskap van Regte Afrikaners werd in 1875 opgericht en zorgde voor de verheffing van het Afrikaans als cultuurtaal, die later een officiële taal van Zuid-Afrika zou worden. Door de Zuid-Afrikaanse bezetting van Zuidwest-Afrika (thans Namibië) is het Afrikaans in dat land de meest gebruikte taal. Tot 1990 had zij daar ook een officiële status samen met het Duits en Engels (ook talen van de kolonisators).
Het Afrikaans is de jongste Germaanse taal ter wereld. De dochtertaal is een verbastering van het 17de-eeuwse Nederlands onder invloed van andere talen zoals het Maleis, Engels, Bantoetalen, enz. Desondanks kunnen Nederlands- en Afrikaanstaligen elkaar met enige moeite nog wel verstaan.
Velen beschouwen het Afrikaans als de taal van de bedenkers en uitvoerders van de apartheid. Het zijn echter niet alleen blanken die de taal spreken; meer dan de helft van de Afrikaanstaligen is kleurling, Aziaat of zwart.
Veel universiteiten gingen na de Apartheid over van het Afrikaans op het Engels als officiële taal. Ook werden verschillende namen van plaatsen en provincies veranderd in Bantoe-talige; de Noord-Provinsie werd Limpopo, Oos-transvaal werd Mpumalanga en de hoofdstad van de Noord-Provinsie, Pietersburg, werd Polokwane. De regering wil zelfs de naam van de hoofdstad Pretoria veranderen in Tshwane.
Verspreiding
Afrikaans is in aantal sprekers de derde taal van Zuid-Afrika, na Zoeloe en Xhosa. Bij de Zuid-Afrikaanse volkstelling in 2001 bleek Afrikaans voor 5.983.423 mensen (13% van de bevolking) de huistaal te zijn. In dat jaar werd ook in Namibië een volkstelling gehouden, waaruit bleek dat ongeveer 200.000 mensen (11% van de bevolking) thuis Afrikaans spreken. Zowel in Zuid-Afrika als in Namibië zijn er daarnaast veel mensen die Afrikaans als tweede of derde taal spreken. In Namibië is het zelfs de lingua franca tussen de bevolkingsgroepen. Ook wonen er in andere landen nog aanzienlijke aantallen Afrikaanstaligen, vooral blanke emigranten uit Zuid-Afrika. Deze emigranten zijn vooral te vinden in Londen, Vancouver, Toronto, andere delen van Canada, de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-Zeeland en Nederland. Het totaal aantal sprekers van het Afrikaans ligt daardoor waarschijnlijk tussen de 15 en 20 miljoen.
Het is een hardnekkig misverstand dat het Afrikaans een taal van blanken zou zijn. Van de circa zes miljoen Zuid-Afrikanen die bij de volkstelling in 2001 thuis Afrikaans spreken, zijn 'slechts' 2.536.907 of 42,4% blank. De meerderheid van de Afrikaanstaligen is kleurling: 3.173.970 of 53,0%. Daarnaast zijn er 253.279 (4,2%) zwarten en 19.267 (0,3%) Aziaten die thuis Afrikaans spreken. Van alle blanken spreekt 59% Afrikaans en 39% Engels. Van alle kleurlingen spreekt 79% Afrikaans en 19% Engels.
In Namibië spreekt van de blanken ongeveer 60% Afrikaans, 32% Duits, 7% Engels en 1% Portugees. De kleurlingen en Basters spreken nagenoeg allemaal Afrikaans en vormen daardoor meer dan 70% van alle Afrikaanstaligen in het land.
In Zuid-Afrika blijken de Afrikaanstaligen zich te concentreren in het westen. De hele westelijke helft van het land (provincies Noord-Kaap en West-Kaap en het westelijke deel van Vrijstaat en Oost-Kaap) is in meerderheid Afrikaanstalig. Hier concentreren zich de kleurlingen, maar met name in West-Kaap wonen ook veel blanken. In de oostelijke helft van het land bevinden de Afrikaanstaligen zich vooral in de stedelijke centra (Pretoria, Bloemfontein, Vereeniging, Welkom, Potchefstroom, Klerksdorp, Krugersdorp) en verspreid op het platteland (de Boeren). In Namibië wonen de Afrikaanstaligen vooral in de zuidelijke helft van het land. Het is de meest gesproken taal in de zuidelijke regio's Hardap (44%) en Karas (40%), de tweede taal in de hoofdstadregio Khomas (24%) en Erongo (22%) en de derde taal in Omaheke (12%).
Uitspraak, spelling en morfologie
De Nederlandse ij wordt in het Afrikaans als y gespeld, behalve als in het achtervoegsel -lijk: waarskynlik - waarschijnlijk
De Nederlandse ch wordt in het Afrikaans als g gespeld.
De g, v en d vervallen tussen twee klinkers: die hoë boom is hoog.
Nederlands -cht en -st wordt in het Afrikaans -g en -s: lugpos 'luchtpost', oes 'oogst'
Nederlands -sch wordt in het Afrikaans -sk: waarskynlik - waarschijnlijk
De 'oo' en 'ee' zijn tweeklanken
De 'u' is (bijna) een i-klank vanwege de ontronding
De 'eu' is vanwege geringe ontronding feitelijk een ietwat geronde 'ië' en doet denken aan de Afr. tweeklank 'ee': neut (NL. noot) en meul (NL. molen) klinken bijna als Afr. neet (NL. neet) en meel (NL. meel)
De korte i wordt als een schwa uitgesproken (zoals de 'e' in NL kamer): sit, ding, vir kunnen de Nederlander als sut, dung en veur in de oren klinken
Er is geen onderscheid tussen au, ou, auw en ouw; die worden allemaal ou, en worden uitgesproken als een sjwa + oe: outomaties, oud, blou en vertrou.
Afrikaans in het Zuid-Afrikaans-Engels
Het Afrikaans speelt een belangrijke rol in het Zuid-Afrikaans-Engels, het zal Engelstaligen uit andere delen van de wereld opvallen dat het Engelse woord barbecue haast nooit gebruikt wordt. In plaats daarvan gebruiken Engelstaligen het Afrikaanse woord braai hetgeen is afgeleid van het Nederlandse woord "braden". Ook zal je in het Zuid-Afrikaans-Engels vaak howzit (hallo/hoe gaat het?) en issit? ("o ja?" of letterlijk: is dit?, wat "is dat zo?" betekent) horen, het is beleefd als iemand issit? zegt om ja te zeggen, het Afrikaanse/Nederlandse woord "ja" vervangt vaak het Amerikaans-Engelse yeah.
Het Afrikaanse woord gooi is ook erg populair onder jongeren. Zo kan je bijvoorbeeld zinnen tegenkomen in het Zuid-Afrikaans-Engels waarvan je bijna zeker weet dat Engelsen uit andere delen van de wereld het niet zullen begrijpen: That oke tuned my ma he's gonna gooi a geelbek on the braai, have a dop and eat some droë wors afterwards. (Die gozer zei tegen m'n moeder dat hij een "geelbek" op de barbecue gaat doen, een borreltje gaat drinken en daarna droge worst gaat eten). Er zijn veel van zulke woorden en uitdrukkingen. In bepaalde gebieden is het ook gewoon om Afrikaans en Engels door elkaar te mengen. Op middelbare scholen is dit al langer erg populair.
Bekende liedjes in het Afrikaans
- "Jan Pierewiet, Jan Pierewiet, Jan Pierewiet staan stil."
- "Mamma, ek wil 'n man hê"
- "Bobbejaan klim die berg" (bevat de bekende regel: "O, moenie huil nie, o, moenie treur nie, die Stellenboschse boois kom weer"
- "My Sarie Marais" (bevat de bekende regel: "o bring my terug na die ou Transvaal" )
- "Die Stem van Suid-Afrika"
